قفقاز کجاست؟

منطقه‌ای کوهستانی بین دریای سیاه و دریای خزر را قفقاز نامیدند و درواقع منطقه مرزی اروپای شرقی و آسیای غربی است. کشورهای گرجستان، آذربایجان و ارمنستان و همینطور بخش‌هایی از روسیه و ایران جزو منطقه قفقاز هستند. این منطقه توسط رشته کوه‌های قفقاز به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم شده است. قفقاز شمالی جزئی از روسیه است و قفقاز جنوبی شامل کشورهای جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان می‌شود.

چرا آذربایجان اهمیت دارد؟

سرزمین قفقاز جنوبی کشوری است در چهارراه تاریخ و تمدن؛ جایی که شرق و غرب، سنت و مدرنیته در هم تنیده‌ شدند. اهمیت این سرزمین فقط به خاطر منابع طبیعی یا موقعیت جغرافیایی‌ آن نیست، بلکه در نقشی است که میان فرهنگ‌ها، اقتصادها و ملت‌ها ایفا می‌کند.

از یک‌سو، این کشور با داشتن منابع طبیعی غنی نفت و گازکشوری ثروتمند در این حوزه است که نقشی کلیدی در امنیت انرژی منطقه و اروپا دارد؛ و از سوی دیگر، با فرهنگ، زبان و باورهای نزدیک به ایران و ترکیه، پلی فرهنگی میان ملت‌هاست. ضمن اینکه ثبات در آن می‌تواند به معنای ثبات در کل منطقه قفقاز جنوبی باشد.

با توجه به اینکه این کشور در تقاطع سه تمدن بزرگ  اروپا، آسیا و خاورمیانه  قرار گرفته است، تصمیم‌های این کشور بر مسیر تجارت، سیاست و حتی فرهنگ منطقه اثرگذار است.

برای ایران نیز، نه‌تنها همسایه‌ای راهبردی، بلکه آیینه‌ای از پیوندهای تاریخی و فرهنگی است. در سالهای اخیر تبادلات اقتصادی، گردشگری و انرژی میان دو کشور هر سال پررنگ‌‌تر شده و ثبات این کشور می‌تواند به معنای ثبات در کل منطقه‌ی قفقاز جنوبی باشد.

در حقیقت، اهمیت این جمهوری را باید در نقش دوگانه‌اش به‌عنوان دروازه‌ی شرق به غرب و حافظ هویت منطقه‌ای جست‌وجو کرد؛ کشوری کوچک از نظر وسعت، اما بزرگ از نظر جایگاه در آینده‌ی ژئوپلیتیکی منطقه.

دوره رایگان تجارت بین الملل همین حالا اقدام کنید

نگاهی تازه به آذربایجان امروزی

جمهوری آذربایجان؛ کشوری در قلب قفقاز، جایی میان دریای خزر و رشته‌کوه‌های سر به فلک کشیده قفقاز قرار دارد. کشوری آرام اما از درون پرهیاهو که از دیرباز تاکنون محل تلاقی فرهنگ‌ها، تمدن‌ها و مسیرهای تجاری و بازرگانان بوده است. از جاده مهم ابریشم گرفته تا میادین نفتی باکو همواره آن را در نقطه‌ای قرار داده است که شرق و غرب را به هم می‌رساند.

از آتش و موسیقی تا معماری مدرن

نماد این سرزمین آتش و موسیقی است. آتش که نماد تاریخ و طبیعت این کشور است به صورت طبیعی از دل زمین زبانه می‌کشد و از دوران زرتشتیان تاکنون «سرزمین آتش» شناخته شده است. از طرفی موسیقی هم بخش جدایی‌ناپذیر فرهنگ این کشور است، بویژه موسیقی «مقامی» که در فهرست جهانی یونسکو هم ثبت شده است و نشان دهنده روح هنری و احساسی مردم است. در کنار این جلوه‌های شاعرانه و مدرن کشوری رو به رشد قرار دارد که به سرعت در حال بروز شدن است.

باکو پایتخت این کشور؛ شهری که در آن می‌توانید گذشته و آینده را با ترکیب معماری باستانی و آسمان‌خراش‌های شیشه‌ای ببینید. خیابان‌های سنگ فرش شده باکو با ساختمان‌های شعله‌ای شکل که شب‌ها با نورهای رنگی می‌درخشد، جلوه‌ای زیبا از تضاد بین سنت و مدرنیته است.

در کنار این ظاهر زیبای شهری، این جمهوری در حاشیه خزر کشوری است با مردمی خونگرم و مهربان، فرهنگی غنی و البته اقتصادی پویا. با اینکه برای دهه‌های متمادی نفت و گاز ستون‌های اصلی اقتصاد بوده است اما، نسل جدید کارآفرینان، مهندسان و هنرمندان درتلاش هستند تا چهره جدیدتری از کشور بسازند. کشوری که نه فقط به نفت و گاز بلکه برای درآمد‌زایی به دانش و فرهنگ و پتانسیل گردشگری خود نیز تکیه می‌کند.

این کشور با موقعیت جغرافیایی خاص خود که در مرز میان اروپا و آسیا قرار دارد، تبدیل به پلی بین فرهنگ و اقتصاد شده است. از یک طرف ارتباط تاریخی و فرهنگ عمیقی با ایران و ترکیه دارد و از طرف دیگر به دروازه‌های قفقاز و روسیه نزدیک است. این جایگاه استراتژیک باعث شده تا نقش مهمی درتحولات منطقه‌ای و همکاری‌های اقتصادی داشته باشد.

در سالهای اخیر، دولت باکو تلاش کرده تا زیر‌ساخت‌هایش را گسترش دهد، سرمایه‌گذاران خارجی جذب کند و به توسعه صنعت گردشگری خود بپردازد تا بتواند اقتصاد متنوع‌تری داشته باشد. از طرف دیگر حفظ هویت فرهنگی، پاسداشت زبان، موسیقی و توجه به سنت‌های ملی یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های اصلی مردم بوده و هست.

در این مطلب سفری خواهیم داشت به آذربایجان، از ریشه‌های تاریخی و فرهنگی آن تا چشم‌انداز‌های تاریخی و گردشگری و همینطور آینده اقتصادی این کشور، تا ببینیم که چطور کشوری با تاریخی کهن و متمدن در حال ساختن آینده‌ای متفاوت و مدرن برای مردم هنردوست این کشور است.

ریشه‌های تاریخی و فرهنگی

تاریخ این جمهوری، همچون تار و پودی از رنگ‌های گوناگون و همینطور از اقوام و تمدن‌های مختلف بافته شده است. از دوران باستان تا به امروز، این سرزمین بارها دستخوش تغییرات شده است اما هرگز هویت خود را از دست نداده است. سرزمینی که روزگاری بخشی از امپراتوری‌های بزرگ بوده و امروز به‌عنوان کشوری مستقل، با غرور فرهنگی و تاریخ کهن خود در مسیر پیشرفت قرار دارد.

ردپای تمدن در این کشور به هزاران سال پیش می‌رسد. درکاوش‌های باستان‌شناسی در مناطقی مانند قُبُستان (Gobustan) نقاشی‌هایی روی دیواره‌ها پیدا شده که از زندگی انسان‌های اولیه، شکار، رقص و آیین‌های مذهبی حکایت دارند. این نقوش سنگی که اکنون در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند، نشان می‌دهند که این جمهوری نه‌تنها مسیر گذر تمدن‌های مختلف بوده، بلکه یکی از خاستگاه‌های فرهنگی مهم در منطقه قفقاز نیز به‌شمار می‌رفته است.

یکی از مهم‌ترین نشانه‌های اینکه سرزمین قفقاز جنوبی در مسیر گذر تمدن‌ها بوده است، جاده ابریشم است. جاده‌ای که شرق و غرب را به هم پیوند می‌داده است. کاروان‌های تجاری که از چین به اروپا می‌رفتند، از شهرهای این کشور عبور می‌کردند و در این تردد کالا، دانش و فرهنگ تبادل می‌شد و باعث شد تا فرهنگ آذربایجانی روز به روز غنی‌تر شود. فرهنگی که از ایران، ترکیه، روسیه و جهان اسلام تاثیر گرفته است و از طرفی ریشه‌های بومی و اصلیش را هم حفظ کرده است.

زبان آذربایجانی مهم‌ترین نشانه این تاثیر است، زبانی که آمیخته از ترکی، فارسی و عربی است و در طول قرنها با شعر و موسیقی پیوند دارد. شاعرانی مثل نظامی گنجوی و خاقانی شروانی در این کشور زاده شدند و اشعارشان هنوز هم جزو آثار درخشان زبان و ادبیات فارسی و آذری است.

در واقع شعر در این جمهوری فقط هنر نیست بلکه بخشی از زندگی روزمره مردم است.

موسیقی مقامی و رقص محلی

از مهم‌ترین نشانه‌های فرهنگی آذربایجان «موسیقی سنتی مقامی» است. این موسیقی سنتی با نغمه‌های عمیق، ساز تار و آوازهای بداهه در واقعه بازتابی از سبک روحی مردم است. در واقع «مقام» در این خطه از حاشیه خزر فقط یک ملودی نیست بلکه گفت و گوی بین انسان و درون خویش است. در یونسکو این نوع موسیقی به عنوان میراث بشری معنویت ثبت شده است و امروزه در سالن‌های باکو و گنجه، جوانان آذربایجانی همچنان این سنت را زنده نگه داشتند.

از طرفی رقص‌های محلی با حرکات پرشور و لباس‌های رنگارنگ، نشانی از شادابی و نشاط مردم این کشور هستند. آئین‌هایی مثل جشن‌های نوروزی، عروسی‌ها و فستیوال‌های سنتی فرصتی برای نمایش رقص‌های محلی است.

سرزمین قفقاز جنوبی؛ تلاقی معماری دیروز و شهرسازی امروز

از نظر معماری، این کشور جلوه‌ای منحصربه‌فرد از تلاقی شرق و غرب را به نمایش می‌گذارد. در قلب پایتخت، باکو، دیوارهای کهن و قلعه‌ی تاریخی «ایچری شهر» (Icherisheher) هنوز پابرجا هستند؛ کوچه‌های باریک و خانه‌های سنگی در دل شهر همه به نوعی روایت کننده قصه‌های قرن‌های پیش است. در دیگر شهرها نیز مانند شکی (Shaki) و گنجه نیز کاخ‌ها، کاروانسراها و مساجد تاریخی به‌جا ماندند که هرکدام نشانه‌های از هویت معماری اسلامی و قفقازی را در خود دارند. در مقابل این بناهای قدیمی برج‌های مدرن طرح شعله باکو مثل شعله‌های آتش در آسمان شهر می‌درخشند. ترکیب سنت و مدرنیته جلوه زیبایی به شهر داده است.

دین و فرهنگ مردم آذربایجانی

در کنار همه مصادیقی که از تاریخ و سبک زندگی مردم گفتیم، فراموش نکنید که فرهنگ مردم با دین و باور مردم گره خورده است. دین اصلی مردم، اسلام و بویژه شاخه شیعه است. ضمن اینکه نشانه‌هایی از آئین زرتشتی، مهرپرستی و باور به مقدس بودن آتش هنوز در فرهنگ عامه مردم دیده می‌شود. به طور مثال زیارتگاه آتشگاه در نزدیکی باکو که قرن‌ها پیش محل نیایش زرتشتیان بوده، امروزه جزو یکی از نمادهای فرهنگی کشور است.

در کنار همه‌ی این میراث‌های کهن، آذربایجان مدرن نیز در حال ساختن هویت فرهنگی تازه‌ای است؛ هویتی که با سینما، تئاتر، ادبیات معاصر و هنرهای تجسمی ارتباط نزدیکی دارد. جشنواره‌های موسیقی، فیلم و نقاشی که در باکو هر سال برگزار می‌شوند و هنرمندان جوان تلاش می‌کنند میراث نیاکان خود را با زبان امروز بیان کنند؛ همه نشان از روند رو به رشد فرهنگ در کشور دارد. این پیوند میان گذشته و حال، همان چیزی است که روح زندگی را در کشور زنده نگه داشته؛ سرزمینی که نه از گذشته جدا شده و نه در گذشته مانده است.

سبک زندگی مردم آذربایجانی

مردم این کشور، مانند سرزمینشان ترکیبی از خونگرمی، مهمان‌نوازی و پیوند با گذشته هستند. در هر گوشه از این کشور، ردپای فرهنگ و تاریخ کهن را می‌توان در زندگی روزمره مردم مشاهده کرد. از بازارهای سنتی باکو گرفته تا روستاهای سرسبز قوبا، مردمان آذربایجانی با لبخند و سخاوت، هویت فرهنگی خود را با مهمانان و گردشگران تقسیم می‌کنند.

زندگی در آن مثل ظاهر شهر تلفیقی از سنت و مدرنیته است. غالب مردم چه در روستا و چه در شهر به ارزش‌های خانواده و جامعه پایبند هستند. در عین حال نسل جوان با تحصیلات و فعالیت‌های شغلی خود، چشم‌اندازی مدرن و تازه به زندگی شهری دادند. نمونه این تعادل بین سنت و مدرنیته، آن زنانی هستند که هم در بیرون خانه شاغل هستند و هم مسئولیت خانه‌داری را دارند.

روزمرگی مردم با آداب و رسوم فرهنگی عجین شده است. صبح‌ با صدای اذان و رنگ‌های بازارهای محلی آغاز می‌شود؛ جایی که میوه‌های تازه، ادویه‌ها و نان‌های محلی، نمادی از فرهنگ غذایی کشور هستند. قهوه و چای آذری، همراه با شیرینی‌های محلی مانند باقلوا و شکرپاره، نه تنها کام مردم را شیرین می‌کند بلکه فرصتی برای گفت‌وگو و معاشرت‌های اجتماعی است.

همچنان موسیقی و رقص در دل جامعه  و در بین مردم جاری است. در جشن‌ها و مراسم خانوادگی، صدای تار و دف و نغمه‌های مقامی فضا را پر می‌کند. جوانان با یادگیری موسیقی سنتی و رقص‌های محلی، این میراث فرهنگی را تا به امروز زنده نگه داشتند و در عین حال، با تلفیق موسیقی و هنر مدرن با سنتی، نشان دادند که فرهنگ این سرزمین قابل انعطاف و پویا است.

شهرهای بزرگی مانند باکو و گنجه با خیابان‌های پهن، مراکز خرید، دانشگاه‌ها و کافه‌ها نمادی از زندگی شهری مدرن‌ هستند. امکانات رفاهی بهتری مثل کار، تحصیل و تفریح ایجاد شده است و ریتم زندگی کمی تندتر است. با این حال ریتم زندگی در روستاها و مناطق کوچکتر کمی آرام‌تر است، و اغلب مردم به دامداری، کشاورزی و تولید صنایع دستی مشغول هستند. این تنوع تصویر کاملی از سبک زندگی آذربایجانی‌ها است؛ جاییکه سنت و مدرنیته در هم آمیخته‌ا شده است و هر دو وجه ارزشمند و تاثیرگذارند.

مردم پیوند عمیقی با فرهنگ و ریشه خود دارند و از طرفی خونگرم و مهمان‌نواز هستند و همینطور روحیه سازگاری با زندگی مدرن دارند، این سه ویژگی باعث شده تا در این کشور روح زندگی همیشه برقرار باشد. در واقع مردم نه تنها حافظ سنت‌های خود هستند بلکه آینده‌ای پویا و امیدوارانه می‌سازند که فرهنگ غنی آذربایجانی در آن ادامه خواهد داشت.

از نفت و گاز تا فرصت‌های نوین اقتصادی در جمهوری آذربایجان

چرخ اقتصاد این کشور در گذشته بر مدار نفت و گاز می‌چرخیده است و در حال حاضر رو به سوی تنوع، فناوری و توسعه پایدار در حال ساخته شدن است. این کشور با وجود مساحت کوچکش یکی از مهم‌ترین بازیگران اقتصادی در منطقه قفقاز است و جایگاه کلیدی در اتصال اروپا، آسیا و خاورمیانه دارد.

در دهه‌های گذشته، نفت و گاز قلب تپنده اقتصاد آن بوده است. میدان‌های عظیم نفتی در دریای خزر و پروژه‌های صادرات انرژی، از جمله خط لوله‌ی باکو_تفلیس_جیهان، آذربایجان را به یکی از تأمین‌کنندگان مهم انرژی اروپا تبدیل کرده است. احداث این خط لوله از مهم‌ترین پروژه‌های حوزه انرژی در منطقه است، این خط لوله، نفت استخراج‌شده از دریای خزر در نزدیکی باکو را از مسیر تفلیس (گرجستان) تا بندر جیهان در سواحل مدیترانه‌ی ترکیه منتقل می‌کند. طول آن حدود ۱۷۶۰ کیلومتر است و با مشارکت شرکت‌های بین‌المللی ساخته شد تا نفت این کشور بدون عبور از خاک روسیه یا ایران، مستقیماً به بازارهای جهانی برسد. به‌طور خلاصه، این پروژه باعث شد تا این جمهوری به یک صادرکننده‌ی مستقل انرژی و بازیگر مهم در امنیت برای انرژی اروپا تبدیل شود.

اما در سال‌های اخیر، دولت باکو آگاهانه مسیر تازه‌ای را در پیش گرفته است؛ مسیری که هدف آن رهایی از وابستگی به نفت و گسترش پایه‌های اقتصادی در بخش‌های غیرنفتی است.

یکی از گامهای این مسیر سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدید‌پذیر است، اقلیم متنوع در این سرزمین و دسترسی به بادهای دائمی دریای خزر، باعث شده تا به پتانسیل بالایی برای توسعه نیروگاه‌های خورشیدی و بادی دست یابد. این کشور پروژه‌های جدیدی را در این حوزه با همکاری شرکتهای بین‌المللی اجرایی کرده است تا بتواند به قطب انرژی پاک منطقه تبدیل شود.

در کنار انرژی، بخش‌های کشاورزی و صنایع غذایی نیز جایگاه مهمی در اقتصاد نوین به‌دست آوردند. خاک حاصل‌خیز مناطق قوبا، گنجه و لنکران، تولید محصولات متنوعی از چای، انگور و انار گرفته تا سبزیجات و پنیرهای محلی را ممکن کرده است. صادرات این محصولات به کشورهای همسایه، به‌ویژه روسیه و ترکیه، سهم قابل توجهی از درآمد غیرنفتی این کشور را تشکیل می‌دهد.

از سوی دیگر، این دولت در تلاش است تا با گسترش زیرساخت‌های مدرن، خود را به مرکز ترانزیت و تجارت منطقه تبدیل کند. یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های لجستیکی در دریای خزر بندر جدید «آلات» در نزدیکی باکو است که نقش مهمی در اتصال مسیرهای زمینی و دریایی بین شرق و غرب و تجارت دراین مناطق ایفا می‌کند. این بندر، بخشی از طرح بزرگ «کریدور میانی» است که چین را از طریق آسیای مرکزی و قفقاز به اروپا متصل می‌کند؛ طرحی که می‌تواند این سرزمین را به شاهراهی مهم در تجارت بین‌المللی تبدیل کند.

از پارک‌های علم و فناوری تا پارک‌های گردشگری

در زمینه فناوری و نوآوری نسل جدید و جوان آذربایجانی نقش کلیدی در رشد آن دارند. استارتاپ‌ها و مراکز فناوری و پارک‌های علمی در شهرهای باکو و گنجه در حال رشد‌ هستند. در این میان دولت نیز از طریق برنامه‌هایی مثل «Made In Azerbaijan» در تلاش است تا تولیدات داخلی، صادرات دانش بنیان و اقتصاد دیجیتال را تقویت کند.

اما در ادامه می‌پردازیم به گردشگری که با توجه به موقعیت، تاریخ کهن و طبیعت زیبای آن رشد چشمگیری داشته است. باکو؛ پایتخت این جمهوری با معماری مدرن و سواحل زیبای خزر و از طرفی شهرهایی چون شکی، قوبا و گنجه با طبیعت و میراث تاریخی کهن خود هرساله به جمعیت گردشگران می‌افزاید.

توسعه گردشگری سلامت و اکوتوریسم نیز از جمله فرصت‌های جدید گردشگری است که در حال گسترش است که در بخش بعدی مقاله به آن می‌پردازیم.

با وجود این پیشرفت‌ها این جمهوری،  هنوز با چالش‌هایی مانند وابستگی نسبی به درآمدهای نفتی، نیاز به اصلاحات ساختاری در بخش خصوصی و بهبود شفافیت اقتصادی روبه‌رو است. اما مسیر حرکت این کشور روشن است: گذر از اقتصاد سنتی تک بعدی نفت‌محور به اقتصادی دانش‌محور و چندبعدی.

آنچه از روند اقتصادی امروز این خطه از حاشیه دریای خزر به‌دست می‌آید این است که این کشور در حال بازتعریف جایگاه خود در جهان است، کشوری میان سنت و نوگرایی، میان منابع طبیعی و سرمایه انسانی، و میان شرق و غرب. اما آنچه بارز است این است که این کشور از اقتصاد تک بعدی خود خارج شده و در حال رشد و پیشرفت است و آینده چشم‌نوازی را پیش روی خود دارد.

گردشگری در آذربایجان؛ ترکیب طبیعت بکر و تاریخ و سنت‌ها

گردشگرانی که عاشق ماجراجویی و سفر به یک کشور با سنت‌ها، نمادهای گذشته و تاریخ کهن و طبیعت زیبا هستند، آذربایجان مقصد بسیار خوبی است. هزاران سال تاریخ این سرزمین با سنت‌های کهن آن ریشه‌دار شده است. از طرفی موقعیت جغرافیایی این کشور که میان کوه‌های سربه فلک کشیده  قفقاز و ساحل نیلگون دریای خزر است باعث شده تا در هر فصلی زیبایی منحصر به فردی داشته باشد. این کشور کوچک اما باشکوه تلفیقی از طبیعت بکر، تاریخ و فرهنگ غنی و مردم میهمان‌نواز است که همین ترکیب فوق‌العاده باعث شده تا مقصد گردشگران مختلفی از سراسر جهان باشد.

نگین درخشان خزر باکو، با وجود تضاد سنت و مدرنیته در ظاهر شهر مقصد اولیه اغلب گردشگران به این کشور است. در بخش قدیمی شهر، معروف به ایچری‌شهر (Icherisheher) که قدمت آن به قرون وسطی می‌رسد، کوچه‌های سنگ‌فرش‌شده، کاروانسراهای قدیمی متعلق به قرن‌ها پیش و برج تاریخی دختر، نشان از تعامل ملیت‌های مختلف بواسطه جاده ابریشم‌ دارد. در مقابل، شبهای نورانی بخش مدرن باکو با برج‌های درخشان طرح شعله، بلوار ساحلی و مراکز خرید بزرگ، چهره‌ای از شهری پیشرفته را به نمایش می‌گذارد.

بلوار باکو که همان ساحل خزر در باکو است، نه تنها محلی برای تفریح و قدم زدن است بلکه نمادی از روح زنده‌ این شهر است. این بلوار که از طولانی‌ترین بلوارهای ساحلی دنیا است، با فضاهای رستورانی، نورپردازی شبانه و پارک‌ها تجربه خاطره‌انگیز و جذابی برای گردشگران است.

خوب است بدانید که جذابیت این کشور فقط به باکو نیست، در 170 کیلومتری شمال شرق باکو به دو شهر کوهستانی قوبا و قبله می‌رسید که به آن «بهشت سبز قفقاز» می‌گویند. این منطقه با جنگل‌های انبوهش، آبشارهای خروشان و خانه‌های چوبی سنتی‌ قابی شاعرانه و دلپذیر از طبیعت را شکل داده است. اگر علاقه‌مند به سفر در پاییز هستید درختان رنگارنگ قوبا منظره‌ای را خلق می‌کنند که کمتر جایی مشابه آن را می‌توانید ببینید.

در غرب این کشور به شهر شکی می‌رسیم که با معماری سنتی، کاخ‌های باشکوه و صنایع دستی زیبای خود گنجینه ارزشمندی برای فرهنگ آذربایجانی است. کاخ شکی‌خان‌ با شیشه‌کاری‌های رنگارنگ و تزئینات چوبی‌، در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است و یکی از زیباترین بناهای تاریخی منطقه قفقاز به‌شمار می‌رود. در همین منطقه، مهمانخانه‌ها و خانه‌های سنتی، اقامتی گرم، محلی و فراموش نشدنی برای گردشگران فراهم می‌کند.

شهر لنکران در جنوب کشور و درکنار دریای خزر و جنگل‌های بارانی تالش، حال‌وهوایی متفاوت و جذاب دارد. این منطقه با چای‌کاری‌ها و غذاهای محلی‌اش، چهره‌ای آرام‌تر و طبیعی‌تر از زندگی آذربایجانی را به نمایش می‌گذارد. چای لنکران که به شیوه‌ی سنتی دم می‌شود، یکی از سوغات‌های پرطرفدار میان مسافران است. از غذاها و خوراک‌های محلی که برای گردشگران سرو می‌شود می‌توان به دولما، پلو آذری، باقلوا و چای اشاره کرد.

جاذبه‌های نوظهور گردشگری در آذربایجان

در سطرهای بالاتر این مطلب به صنعت توریسم سلامت و اکو توریسم که از مصادیق جاذبه‌های نوظهور گردشگری در این کشور است، اشاره کردیم و در ادامه بیشتر به آن می‌پردازیم.

گردشگری سلامت بیشتر در شهرهایی مانند نافتالان رونق دارد. این شهر به چشمه‌های نفتی درمانی‌ معروف است و بسیاری از گردشگران برای درمان بیماری‌های پوستی و مفصلی به آنجا سفر می‌کنند. چشمه‌های درمانی این شهر که از زمان شوروی مورد استفاده عموم مردم بوده است، امروزه نیز با امکانات مدرن و هتل‌های لوکس گردشگری درمانی را به یکی از منابع درآمدزای کشور تبدیل کرده است. همچنین، کلینیک‌ها و مراکز اسپا در باکو خدمات پزشکی و زیبایی مدرن ارائه می‌دهند.

اکوتوریسم یا همان گردشگری طبیعت‌محور نیز در مناطق کوهستانی مثل قوبا، قبله و شکی رشد زیادی داشته است. گردشگران می‌توانند در جنگل‌ها، کوه‌ها و روستاها و اقامت‌گاه‌های سنتی اقامت کنند، با فرهنگ محلی آشنا شوند و از مناظر طبیعی بکر لذت ببرند.

این دو نوع گردشگری به متنوع‌تر شدن صنعت توریسم و کاهش وابستگی آن به گردشگران شهری کمک کرده ‌است.

اما بعد دیگری از جاذبه‌های نوظهور در این سرزمین، گردشگری مذهبی و فرهنگی است. وجود آرامگاه‌ها و زیارتگاه‌های متعدد در سراسر کشور بازتابی از تاریخ اسلام و معنویت در سراسر این کشور است. هم‌زیستی مسالمت‌آمیز مسیحیان، مسلمانان و یهودیان در کنارهم در شهرهایی مثل باکو و قوبا نشانه‌ای از سازگاری و رشد فرهنگی در آذربایجان است.

در سال‌های اخیر، دولت سرمایه‌گذاری زیادی در زیرساخت‌های گردشگری انجام داده است. احداث فرودگاه‌های جدید، جاده‌های مدرن، هتل‌های بین‌المللی و مراکز تفریحی در سراسر کشور همه از مصادیق بارز سرمایه‌گذاری دولت در حوزه گردشگری است. همچنین رویدادهایی مانند مسابقات فرمول ۱ در باکو، یورو ویژن و بازی‌های اروپایی نیز به شناخته‌تر شدن چهره‌ی کشور در سطح جهانی کمک کردند.

اما شاید مهم‌ترین ویژگی در جذب توریست به کشور، مردم خون‌گرم و مهمان‌نواز آن باشند. لبخند صمیمی فروشنده‌‌های محلی، دعوت به چای در خانه‌های روستایی، و حس آرامش در بازارهای سنتی، تجربه‌ای است که گردشگر بواسطه آن با چیزی فراتر از مناظر و بناها مواجه می‌شود و آن همان آشنایی با روح واقعی این سرزمین است. این موضوع می‌تواند عاملی باشد که گردشگر را برای بازدید دوباره از این کشور جذب کند.

آذربایجان امروز، نه فقط مقصدی برای دیدن مناظر و آثار تاریخی، بلکه جایی برای لمس فرهنگ، طبیعت و زندگی ا‌ست. کشوری که در آن می‌توان صبح را کنار دریا آغاز کرد، ظهر در کوهستان‌های مه‌گرفته ناهار خورد، و شب را در خیابان‌های نورانی باکو به پایان رساند.

چالش‌های اقتصادی در مسیر پیشرفت

وابستگی نسبی اقتصاد به نفت و گاز از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی این کشور است. با وجود پیشرفت‌های چشمگیر در زمینه‌ی کشاورزی، فناوری و گردشگری، سهم انرژی‌های فسیلی در تولید ناخالص داخلی هنوز بالاست. افت قیمت جهانی نفت در سال‌های اخیر نشان داد که اقتصاد تک‌محصولی تا چه اندازه می‌تواند بر اقتصاد یک کشور آسیب‌پذیر باشد. به همین دلیل، دولت باکو سیاستی به نام «چشم‌انداز 2030» تدوین کرده که بر تنوع اقتصادی، نوآوری و سرمایه‌گذاری خارجی متمرکز است. در بخش بعدی به این طرح می‌پردازیم.

در ادامه این مسیر، دولت توجه ویژه‌ای به اقتصاد دانش‌بنیان و فناوری‌های نو داشته است. ایجاد پارک‌های فناوری در باکو و گنجه، حمایت از استارتاپ‌ها، و تسهیل قوانین برای جذب سرمایه‌گذاران خارجی از جمله اقداماتی است که می‌تواند زمینه ‌استقلال اقتصادی بیشتر کشور را فراهم کند. همچنین پروژه‌های زیرساختی بزرگ مانند بندر آلات و توسعه‌ی خطوط ریلی بین‌المللی، موقعیت این کشور را به‌عنوان حلقه‌ای کلیدی در زنجیره‌ی تجارت جهانی تقویت می‌کند.

در ادامه به معرفی بندر آلات می‌پردازیم.

در حدود 70 کیلومتری جنوب باکو در منطقه آلات، بندر بین‌المللی آذربایجان قرار دارد که از بزرگترین پروژه‌های لجستیکی این کشور است. این بندر در سال 2018 افتتاح شده و به عنوان مرکز ترانزیت کالا بین آسیا و اروپا شناخته می‌شود. مهم‌ترین هدف ساخت این بندر، تبدیل این کشور به یک هاب تجاری منطقه‌ای و کاهش وابستگی اقتصاد به نفت است.

سه ویژگی مهم این بندر عبارتند از:

1. ظرفیت جابجایی بیش از 15 میلیون تن کالا در سال
2. اتصال مستقیم به شبکه ریلی و جاده‌ای کشور
3. این بندر بخشی از مسیر بزرگتر «کریدور میانی» است که چین را از طریق دریای خزر به اروپا وصل می‌کند.

طرح 2030

این طرح برنامه‌ای ملی است که برای توسعه همه جانبه کشور تدوین شده است. هدف اصلی از اجرای این طرح تبدیل این جمهوری به یک کشور با اقتصاد دانش‌محور، متنوع و پایدار است تا وابستگی به اقتصاد تک بعدی فروش نفت کاهش یابد.

پنج محور اصلی این طرح عبارتند از:

1. نوآوری و فناوری: حمایت از استارتاپ‌ها و زیرساخت‌های دیجیتال
2. آموزش نیروی انسانی: تربیت نیروی کار ماهر چند زبانه
3. اقتصاد سبز و تولید انرژی‌های تجدید‌پذیر: استفاده از انرژی‌های خورشیدی و بادی بویژه در سواحل خزر
4. گردشگری و فرهنگ: معرفی این جمهوری به عنوان مقصد بین‌المللی گردشگری
5. شفافیت و کارآمدی دولت: اصلاح ساختارهای مالی و اداری

به صورت خلاصه می‌توان گفت که این طرح می‌خواهد تا این کشور را از یک اقتصاد نفت محور به کشوری پیشرفته، رقابتی و با ثبات در منطقه تبدیل کند.

چالش‌های زیست محیطی و استفاده از انرژی‌های پایدار

دومین چالش مهم، چالش محیط زیست است که در نتیجه دهه‌های طولانی استخراج نفت و گاز در اطراف دریای خزر ایجاد شده است. آلودگی آب و خاک، کاهش تنوع زیستی و تغییرات اقلیمی از جمله مسائلی است که امروزه به دغدغه ملی و مهم تبدیل شده است. این جمهوری در‌ سالهای اخیر گام مهمی در جهت مقابله با این مشکلات برداشته است.

پروژه‌های تولید انرژی‌های تجدید‌پذیر از مصادیق اقدامات این کشور در حل این موضوع است. نیروگاه‌های بادی در دریای خزر و پنل‌های خورشیدی در مناطق خشک مرزی بخشی از راه‌حل در آینده پیش رو است. ضمن اینکه دولت برنامه‌هایی برای احیای اراضی آلوده و بازسازی سواحل دریای خزر آغاز کرده است. مشارکت با سازمان‌های بین‌المللی محیط‌زیست نیز نشان می‌دهد که این کشور به اهمیت توسعه‌ی پایدار و تعادل میان رشد اقتصادی و حفاظت از طبیعت آگاه است.

روابط منطقه‌ای و بین‌المللی جمهوری آذربایجان

این سرزمین در جغرافیایی قرار گرفته که همواره میدان رقابت قدرت‌های بزرگ بوده است. قرارگیری این کشور در نقطه‌ی تلاقی  اروپا، آسیا و خاورمیانه  باعث شده سیاست خارجی آن بر پایه‌ی موازنه، استقلال و چندجانبه‌گرایی شکل گیرد.

برای درک بهتر جایگاه بین‌المللی کشور آذربایجان، باید به سه موضوع اصلی توجه کرد:

1. روابط با همسایگان
2. نقش آذربایجان در منطقه قفقاز
3. جایگاه جهانی در انرژی و دیپلماسی اقتصادی.

۱. روابط با همسایگان

این کشور با پنج کشور هم‌مرز است: روسیه، گرجستان، ایران، ارمنستان و ترکیه، که هر کدام از این کشورها روابط، پیچیدگی‌ها و اهمیت خاص خود را دارند.

شاید نزدیک‌ترین و عمیق‌ترین پیوند منطقه‌ای روابط این کشور با ترکیه باشد. شعار معروف «یک ملت، دو کشور» بازتاب‌دهنده‌ی پیوند تاریخی، فرهنگی و زبانی میان این دو ملت است. همکاری‌های نظامی، اقتصادی و انرژی بین باکو و آنکارا طی دهه‌ی گذشته به‌طور چشمگیری گسترش یافته است. پروژه‌های مشترکی همچون خط لوله باکو، تفلیس، جیهان و راه‌آهن ریلی باکو، تفلیس، قارص این اتحاد را از سطح فرهنگی فراتر برده و به شراکت راهبردی تبدیل کرده‌ است. این راه‌آهن ریلی آذربایجان را از طریق گرجستان به ترکیه و در نهایت به اروپا متصل می‌کند، ظرفیت آن در سال بیشتر از 5 میلیون تن است و نقش کلیدی در تجارت شرق و غرب دارد. در نظر داشته باشید که، ترکیه یکی از اصلی‌ترین حامیان این جمهوری در مناقشات منطقه‌ای، به‌ویژه در مسئله‌ی قره‌باغ بوده است.

روابط با گرجستان بیشتر مبتنی بر همکاری‌های اقتصادی و ترانزیتی است. گرجستان مسیر کلیدی دسترسی این سرزمین به دریای سیاه و اروپا محسوب می‌شود. باکو و تفلیس در پروژه‌های انرژی، حمل‌ونقل و فناوری اطلاعات همکاری نزدیکی دارند و این دو کشور به‌نوعی «کریدور حیاتی» میان خزر و اروپا را شکل داده‌اند. در ادامه به ارائه اطلاعات بیشتر در مورد این کریدور پرداختیم.

کریدور استراتژیک زنگزور (Zangezur Corridor)  یکی از مهم‌ترین پروژه‌های ژئوپلیتیکی این دولت در سال‌های اخیر است. این کریدور قرار است خاک اصلی کشور را از طریق خاک استان سیونیک ارمنستان (زنگزور تاریخی) به جمهوری خودمختار نخجوان متصل کند و در نهایت مسیر مستقیم به ترکیه و اروپا را فراهم آورد.

دلایل اهمیت این کریدور عبارتند از:

1. اقتصادی: این کریدور مسیر کوتاه‌تری برای حمل‌ونقل کالا بین آسیای مرکزی، قفقاز و اروپا ایجاد می‌کند که باعث کاهش هزینه‌های ترانزیت می‌شود.
2. انرژی: از طریق نخجوان امکان انتقال گاز و برق از باکو به ترکیه فراهم می‌شود.
3. سیاسی و منطقه‌ای: کریدور زنگزور کشور را به یک حلقه‌ کلیدی در کریدور بین‌المللی شرق و غرب تبدیل می‌کند، که بواسطه آن نقش استراتژیک این کشور در تجارت منطقه‌ای افزایش می‌یابد.
4. امنیت و ثبات: دولت این پروژه را بخشی از برنامه بازسازی پس از جنگ قره‌باغ می‌داند، اما از سوی دیگر، ارمنستان نسبت به آن حساس است و آن را تهدیدی برای حاکمیت خود تلقی می‌کند.

در مجموع، کریدور زنگزور یک مسیر حمل‌ونقل ساده نیست، بلکه نمادی از رقابت‌های ژئوپلیتیکی و اقتصادی قفقاز جنوبی محسوب می‌شود و می‌تواند جایگاه کشور را به‌عنوان دروازه اتصال آسیا به اروپا تقویت کند.

در مقابل، روابط با ایران و ارمنستان کمی پیچیده است. این کشور با ایران، پیوندهای مذهبی، تاریخی و قومی دارد؛ بخش بزرگی از جمعیت شمال‌غرب ایران از تبار آذربایجانی‌ هستند و روابط انسانی و فرهنگی عمیقی میان دو ملت وجود دارد. با این حال، به‌دلیل ملاحظات ژئوپلیتیکی و مناقشه‌ی قره‌باغ، روابط تهران و باکو گاهی دچار تنش شده است. هر دو کشور تلاش می‌کنند میان رقابت و همکاری تعادل برقرار کنند؛ همکاری‌های اخیر در پروژه‌های ترانزیتی و انرژی نشانه‌ای از تمایل متقابل برای حفظ ثبات در روابط است. برای شناخت بیشتر روابط آذربایجان با ایران و ارمنستان کمی به موضوع این مناقشه می‌پردازیم.

قره باغ یک منطقه کوهستانی در جنوب قفقاز بین ارمنستان و آذربایجان است که از نظر تاریخی و فرهنگی برای هر دو طرف اهمیت دارد. بعد از فروپاشی شوروی سابق در دهه 1990 طی جنگ شدیدی بین دو طرف، ارمنستان کنترل قره باغ را در دست گرفت. اما در سال 2020 آذربایجان در جنگ شش هفته‌ای بیشتر مناطق اشغالی را باز پس گرفت و سرانجام در سال 2023 کنترل کامل منطقه به دولت آذربایجان بازگشت.

هم اکنون دولت در حال بازسازی و توسعه زیرساخت‌ها در قره باغ است. موفقیت در این جنگ برای آذربایجان نماد پیروزی و بازگشت مردم به وطن‌ است، در حالیکه برای ارمنستان موضوعی تاریخی و احساسی باقی ماند.

اما روابط با ارمنستان به‌دلیل مناقشه‌ی طولانی‌مدت بر سر منطقه‌ی قره‌باغ، یکی از چالش‌برانگیزترین ابعاد سیاست خارجی کشور است. در سال‌های اخیر، پس از درگیری‌های ۲۰۲۰ و بازپس‌گیری بخش‌هایی از خاک آذربایجان، مذاکرات صلح میان دو کشور آغاز شده است. هرچند مسیر دستیابی به صلح کامل دشوار است، اما نشانه‌هایی از تمایل به عادی‌سازی روابط وجود دارد. چرا که برقراری صلح پایدار می‌تواند فصل تازه‌ای از همکاری‌های اقتصادی و انسانی در قفقاز جنوبی باشد.

2. نقش آذربایجان در منطقه قفقاز و آسیای مرکزی

در سطح منطقه‌ای، این جمهوری به دلیل دارا بودن ذخایر انرژی، مسیرهای ترانزیتی و موقعیت ژئوپلیتیکی جایگاه ویژه‌ای دارد. ضمن اینکه این کشور نقشی کلیدی در امنیت و توسعه‌ی قفقاز جنوبی ایفا می‌کند.

این دولت در سال‌های اخیر به یکی از اعضای فعال سازمان‌هایی مانند سازمان همکاری اقتصادی (اکو)، سازمان کشورهای ترک (OTS) و جنبش عدم تعهد تبدیل شده است. از طریق این نهادها، باکو توانسته جایگاه خود را در معادلات منطقه‌ای و جهانی بهبود بخشد و سیاست خارجی مستقلی از بلوک‌های قدرت سنتی (شرق و غرب) داشته باشد.

در همکاری با کشورهای آسیای مرکزی، این کشور نقش پیونددهنده‌ی مسیر شرق و غرب را دارد. پروژه‌ی کریدور میانی (Middle Corridor) که چین را از طریق قزاقستان، دریای خزر و آذربایجان به اروپا متصل می‌کند، نمونه‌ی بارز این نقش است. با تکمیل این مسیر، زمان حمل کالا میان چین و اروپا به‌شدت کاهش می‌یابد، و این جمهوری به نقطه‌ای حیاتی در زنجیره‌ی تجارت بین‌قاره‌ای تبدیل خواهد شد.

۳. جایگاه جهانی و سیاست انرژی

در سطح بین‌المللی، قدرت اصلی این دولت بر پایه‌ی دیپلماسی انرژی است. این کشور با ذخایر عظیم نفت و گاز در دریای خزر، یکی از تأمین‌کنندگان مهم انرژی برای اروپا به شمار می‌آید. در سال‌های اخیر، پس از بحران انرژی در اروپا، نقش آن پررنگ‌تر شده و اتحادیه اروپا قراردادهای جدیدی برای افزایش واردات گاز از این کشور امضا کرده است.

پروژه‌ی کریدور گاز جنوبی (Southern Gas Corridor) که گاز این جمهوری را از مسیر گرجستان، ترکیه، یونان و آلبانی به ایتالیا می‌رساند، نمونه‌ی موفقی از همکاری انرژی میان شرق و غرب است. این پروژه نه‌تنها به استقلال انرژی اروپا کمک کرده بلکه جایگاه کشور را به‌عنوان شریک مطمئن در عرصه‌ی انرژی جهانی تثبیت کرده است.

در کنار همکاریهای حوزه انرژی، آذربایجان تلاش دارد تصویر خود را در جهان به‌عنوان کشوری فرهنگی و صلح‌جو معرفی کند. میزبانی از رویدادهای بین‌المللی مانند مسابقات فرمول ۱ باکو، جشنواره‌های موسیقی جهانی و اجلاس‌های بین‌دینی نشان می‌دهد که دیپلماسی فرهنگی بخشی جدایی‌ناپذیر از سیاست خارجی این کشور شده است.

چشم‌انداز آینده و توسعه پایدار آذربایجان

آینده‌ی روابط بین‌المللی این کشور کوچک، تا حد زیادی به توان این کشور در حفظ تعادل میان قدرت‌های جهانی بستگی دارد. موقعیت جغرافیایی خاص باکو، آن را به پلی میان روسیه، ترکیه، ایران و اروپا تبدیل کرده است. دولت می‌کوشد بدون وابستگی کامل به هیچ‌کدام، از مزایای همکاری با همه‌ی این کشورها بهره‌مند شود. سیاستی که به «چندجانبه‌گرایی هوشمند» معروف است.

در حوزه‌ی فناوری، انرژی‌های پاک و تجارت، همکاری‌های جدیدی با اتحادیه اروپا و کشورهای ترک‌زبان در حال شکل‌گیری است. همچنین، سرمایه‌گذاری در پروژه‌های حمل‌ونقل بین‌قاره‌ای مانند جاده ابریشم نوین و کریدور شمال به جنوب، موقعیت ژئو‌ اقتصادی آذربایجان را تقویت می‌کند.

در بعد سیاسی، اگر روند گفت‌وگوها با ارمنستان در مسئله قره‌باغ به صلح منجر شود، این کشور در حاشیه دریای خزر می‌تواند نقش «میانجی منطقه‌ای» را در قفقاز جنوبی ایفا کند و چهره‌ای باثبات و توسعه‌محور از خود ارائه دهد.

در نهایت، چشم‌انداز آینده‌ آن، ترکیبی از اقتصاد چندبخشی، تعامل سازنده با کشورهای همسایه و مشارکت فعال در سیاست جهانی است. این کشور، با وجود وسعت محدود، توانسته نشان دهد که قدرت ژئوپلیتیکی فقط در وسعت سرزمین خلاصه نمی‌شود، بلکه در درک هوشمندانه از جایگاه خود در جهان نهفته است.

جمع بندی

آذربایجان سرزمینی میان سنت و فناوری است، کشوری که گذشته‌ای پربار داشته و آینده‌ای روشن پیش رو دارد. شاید وقت آن رسیده که این کشور را نه فقط در نقشه که همه زوایای مختلف آن را بیشتر بشناسیم و یا حتی این سرزمین را که در هر گوشه آن فرهنگ و تمدن و زندگی می‌درخشد را از نزدیک ببینیم. شاید بهتر است اکنون برای ادامه این مسیر قدم بردارید.

برای اینکه با فرصت های تجاری جدید در آذربایجان آشنا شوید و کسب‌و‌کار خود را گسترش دهید می‌توانید از طریق مراجعه به سایت سوالات خود را برای شروع تجارت، در بخش از من بپرس کامنت کنید و پاسخ خود را به صورت ویدئو دریافت کنید.